Hou op over de joods-christelijke waarden

‘In our time it is broadly true that political writing is bad writing. Where it is not true, it will generally be found that the writer is some kind of rebel, expressing his private opinions and not a ‘party line’. Orthodoxy, of whatever colour, seems to demand a lifeless, imitative style. The political dialects to be found in pamphlets, leading articles, manifestos, White papers and the speeches of undersecretaries do, of course, vary from party to party, but they are all alike in that one almost never finds in them a fresh, vivid, homemade turn of speech.’

George Orwell schreef deze woorden in 1946 in zijn essay Politics and the English language, maar vandaag de dag zijn ze nog even toepasselijk als toen.[1] Wie in ons politieke landschap bij de ChristenUnie rechtsaf slaat richting het CDA, de VVD en verder struikelt onderweg iedere tien meter over het favoriete stopwoord van politieke leiders en hun spindoctors: de ‘joods-christelijke waarden’.[2] Het gebruik van die term slaat nergens op, eigent zich gratuit andermans oprechte geloof toe, werkt uitsluitend en is antiliberaal. Daarom moeten politici het er niet meer over hebben.

Eerst wat context in de vorm van politieke citaten over dit onderwerp. Rutte, wat betreft de joods-christelijke waarden: ‘Die hebben Nederland de Verlichting en de scheiding van kerk en staat gebracht. Daar moeten we zuinig op zijn.’[3] Buma besprak de joods-christelijke samenleving uitgebreid in zijn H.J. Schoolezing.[4] ‘In het eerste artikel uit onze grondwet zou moeten staan dat ons land is gebaseerd op de joods-christelijke en humanistische traditie. Dat betekent dus dat ons land niet moet veranderen in een land waar een andere cultuur dominant is’, aldus Wilders.[5] Baudet cum suis hebben een nieuwe hype gevonden in de vorm van het ‘cultuurchristendom’. Hij gelooft zelf niet, maar ‘God is rechts, daar ben ik van overtuigd.’[6]

Als kleuter dacht ik vaak ’s nachts in de hopen broeken en T-shirts die ik over mijn stoel gehangen had een persoon te zien. Wanneer ik dichterbij ging kijken en het licht aanzette bleek die figuur nergens te zijn. Op dezelfde manier lijken de joods-christelijke waarden in de schemering van abstracties van fractieleiderspeeches en mild-nationalistische sentimenten wel te bestaan, maar als we er de zaklamp van de rede op loslaten verdwijnen ze in het niets. Wie beter kijkt naar die zogenaamde waarden, ziet dat ze bestaan uit nietszeggende woorden of anders niet exclusief joods of christelijk zijn. Wie aan joods-christelijke waarden denkt en zich er überhaupt iets concreets bij voorstelt, stuit op termen zoals medeleven, liefdadigheid, rechtvaardigheid, naar elkaar omzien, saamhorigheid of liefdadigheid. Deze woorden worden zo vaak gebruikt dat ze amper nog iets betekenen.

Ook is er niks joods-christelijks aan; bepaalde hersenfuncties zorgen voor empathie, compassie en de behoefde aan een hechte gemeenschap. Ze maken dat we medeleven en rechtvaardigheid soms belangrijk vinden. Mozes, Jezus of Augustinus heeft dat niet bedacht. ‘Ook in het christendom vinden wij weinig authentieke gedachten. Veel nieuwtestamentische morele richtlijnen zijn ontleend aan het Griekse denken. De deugden uit de klassieke oudheid stellen de menselijke waardigheid voorop en bepalen mede het ethisch denken in onze samenleving. De cultuurvermenging in de Oudheid is een proces van eeuwen geweest’, schrijft C.E.H.J. Verhoef.[7] Overigens denken atheïsten soms dat het christendom één set overtuigingen omvat, maar alle kerkscheidingen en ruzies bewijzen het tegendeel. Kortom, er bestaat niet zoiets als de joods-christelijke waarden.

Het tweede probleem is dat gebruikers van dit soort retoriek zich een geloof toe-eigenen waar ze verder in hun politiek niets mee doen. De ChristenUnie baseert haar politiek op de Bijbel, dan is het prima als Segers over God begint. Baudet daarentegen gelooft niet in Jezus, is geen serieuze kerkganger en heeft geen daadwerkelijke toewijding aan het christendom. Zijn clubje cultuurchristenen gebruikt het geloof als een accessoire: je kunt de wederopstanding of naastenliefde lekker uit je kledingkast halen als je dat leuk vindt staan, samen met je op maat gesneden jasje, een button met een Hollandsche molen erop en een Oranje das. Voor dat christelijke imago betaalt de Forum-leider ondertussen geen enkele prijs. Tijd of moeite steken in de kerk doet hij niet, en ook de strenge dogma’s volgt hij natuurlijk niet na. Het cultuurchristendom is gratis huichelachtige nepprofilering.

Het CDA gedraagt zich vergelijkbaar. Het gebazel over joods-christelijke waarden laat het lijken alsof Nederlanders al eeuwen houden van de Joden en het jodendom. Maar al tijdens de Reconquista vluchtten Joden naar de Islamitische wereld omdat het daar veiliger was. Europa of Nederland was nooit joods. De nieuwbakken CDA-retoriek is een van de redenen waarom rabbijn Lody van de Kamp zijn lidmaatschap bij de partij beëindigde. ‘Tot eind negentiende eeuw mochten we hier als joden helemaal niets. En veertig jaar later begint de Tweede Wereldoorlog, waarna, de geschiedenis is bekend, slechts een klein stukje van de joodse gemeenschap terugkeert. Na de oorlog volgde de kille opvang en bleek er geld geroofd. En nu hebben we het dan ineens over ‘onze joods-christelijke samenleving?’, zegt hij in een interview met Trouw.[8] De idee dat onze cultuur deels joods zou zijn is een soort invented tradition die pas gisteren is bedacht, en die we het beste zo snel mogelijk uit het raam kunnen gooien.

Van de Kamp neemt ons mee naar de derde reden om op te houden met beginnen over de joods-christelijke cultuur: ‘[Achter ‘de joods-christelijke samenleving’] gaat de gedachte schuil: de moslims, die moeten we hier niet hebben. Daar voel ik me heel ongemakkelijk bij. Ik weiger mee te doen aan een zogenaamde joods-christelijke samenleving die gebruikt wordt om anderen uit te sluiten.’ Nu heeft elke gemeenschap bepaalde normen en wie daar niet aan mee wil doen wordt uitgesloten. Anders kunnen mensen niet samenleven. Maar de retoriek over de ‘joods-christelijke beschaving’ impliceert het wegduwen van groepen die daar dankzij arbitraire oorzaken niet bij horen: moslims en anderen uit gebieden waar het jodendom of christendom nooit hoogtij vierde.

Er is een mooier alternatief: het radicale liberalisme. Het christendom is door de eeuwen heen te vaak antiliberaal geweest. Het heeft de wetenschap tegengehouden, mensen met afwijkende meningen onderdrukt, LHBT’ers afgewezen en dogmatisme bij de bevolking vanaf de kindertijd gepromoot. Dat kan beter. De waarden die Nederland tot een van de mooiste landen ter wereld maken zijn de volgende: individuele keuzevrijheid, de bescherming van mensenrechten, vrijheid van meningsuiting en de mogelijkheid om allerlei identiteiten zorgeloos uit te kunnen drukken in het openbaar. Deze liberale idealen zijn hoopvol en bovendien inclusief. Iedereen kan hier volmondig ‘ja’ tegen zeggen. Om het in de geest van Orwell nog wat concreter te zeggen: Nederland is een land waar je mag zeggen en doen wat je wil, waar je je kunt uiten zoals het je bevalt en waar je mag leven hoe je wil zonder dat je anderen daarmee schaadt. Laat dat, in plaats van het gewauwel over joods-christelijkheid, vanaf nu de boodschap zijn van Rutte, Dijkhoff, Wilders, Baudet, Hoekstra en de rest.

Joas Bakker


[1] https://faculty.washington.edu/rsoder/EDLPS579/HonorsOrwellPoliticsEnglishLanguage.pdf

[2] Of anders ‘beschaving’,  ‘çultuur’, et cetera.

[3] https://visie.eo.nl/2017/02/mark-rutte-geloof-kun-je-niet-thuislaten/

[4] https://www.trouw.nl/religie-filosofie/rabbijn-verlaat-cda-om-uitsluiten-van-moslims~bc5859f2/

[5] Russia Today, ‘Geert Wilders Revelations’, http://www.youtube.com/watch?v=3tAE0ZIb–I

[6] https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/hoe-rechtzinnige-katholieken-samen-met-cultuurchristenen-de-strijd-aanbinden-tegen-links~b3136d9f/

[7] https://www.trouw.nl/opinie/joods-christelijk-bestaat-niet-de-moraal-komt-uit-andere-culturen~b3b80fd6/

[8] https://www.trouw.nl/religie-filosofie/rabbijn-verlaat-cda-om-uitsluiten-van-moslims~bc5859f2/

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *